Heerschappij
(Doorverwezen vanaf Franse Tijd)
| Heerschappij | |
| Gezag | Jaren |
| Belgisch | 9 |
| Brabants | 60 |
| Frans | 25 |
| Limburgs | 92 |
| Nederlands | 15-174 |
| Oostenrijks | 76 |
| Romeins | 466 |
| Spaans | 157 |
Dit onderwerp beschrijft wie het in een bepaalde periode voor het zeggen heeft. Ook wordt dit onderwerp gebruikt om de natuur en cultuur van deze streek te beschijven. Zeker, in de periode waarin er van een concrete bewoning nog geen sprake is. Zie ook: tijdsbeeld. De nederlandse wiki onderhoudt een zeer uitgebreide Lijst_van_veldslagen en een Lijst_van_oorlogen. Ook hier is een lijst van oorlogen beschikbaar.
0000 - 60 v. Chr. Eburonen
Gegevens over Geologische tijdperken staan op die pagina en tijdsbeeld.
- 12.000 v. Chr.
Sporen uit deze periode zijn in Kerkrade gevonden. Deze sporen (werktuigen en wapen van vuursteen) stammen uit de steentijd.
- 4000 v. Chr.
- In Simpelveld zijn sporen uit deze periode gevonden. Zo zijn er vindplaatsen van vuursteen bekend. Ook is bekend dat bewoners in deze periode zwerven en en van kamp naar kamp trekken.
- 2000 v. Chr.
- In deze omgeving vindt reeds ertsmijnbouw in de dagbouw plaats.
- 800 v. Chr.
- Dit is het begin van de ijzertijd. Uit deze periode is bekend dat mensen gecremeerd worden waarna de as in een urn wordt gezet. Alle urnen staan bijeen in een urnenveld. Een urnenveld uit 600 voor Christus wordt in 1840 in Nieuwenhagen gedolven.
60 v. Chr.- 406 Romeinse Tijd
- 51 voor Christus
- De invasie is afgelopen. De Romeinen maken nu de dienst uit.
- 60 voor Christus
- Er vindt een Romeinse invasie plaats. In deze periode (er is langzamerhand wat meer bekend over de bewoners en haar leiders) leven hier de Eburonen. Dit is een keltische volksstam onder leiding van Ambiorix. Kerkrade ligt dan in het woongebied Cugernorum. De bewoners noemen zich Cugerni of Sugambri. Westelijk wonen de Tungri in het woongebied Tungrorum dat tegenwoordig Tongeren heet. Oostelijk wonen de Ubi in het woongebied Agrippinensium, het tegenwoordige Keulen. De verbinding tussen Keulen en Tongeren wordt gesneden door de weg van Aken naar Tudderen. Op het kruispunt van die wegen ontstaat Heerlen. Uit deze periode stammen de Romeinse overblijfselen die hier gevonden zijn.
1000 en eerder
In deze periode ontstaan veel plaatsnamen die heden ten dage nog gebezigd worden. Deze benamingen hebben dan voornamelijk te maken met het rooien van hout uit de beekdalen. Zo ontstaat Eygelshoven in deze periode in de beekdalen van de Anstel en de Strijthagerbeek. 's Hertogenrade ontstaat aan de voormalige Romeinse hoofdroute vanuit Aken naar Keulen. Deze omgeving is in deze periode verdeeld in een aantal Heerlijkheden. De leenmannen zijn graven afkomstig van de Ahr zoals bijvoorbeeld de Saffenbergs.
Langs de weg Aken - Tudderen die onderdeel vormt van de weg Trier - Xanten, worden op regelmatige afstand boerderijen en villa's gebouwd. Rond deze tijd wordt ook de villa aan de Krichelberg gebouwd.
Zeker tot na 300 na Christus zijn de Romeinse heerwegen in gebruik. In 325 vindt het eerste oecumenische concilie plaats in de plaats Nicaea die nu Iznik heet, een plaats in het noordwesten van Klein-Azië, in de provincie Bithynië. Na de vierde kruistocht wordt Nicaea hoofdstad van het keizerrijk Nicaea (1204 - 1261), een van de vijanden van het Latijns Keizerrijk.
Rond 406 vallen Franken en Germanen het Romeinse rijk binnen. Nu het Westelijke deel van het Romeinse Rijk niet meer bestaat, wordt het oostelijke deel het Byzantijnse Rijk genoemd, naar Byzantium aan de Bosporus. De grondwet van dat rijk wordt de Gouden Bul (latijn: bulla aurea) genoemd en is een oorkonde met zegel in goudlak, uitgevaardigd door de keizers van Byzantium en later door die van het Heilige Roomse Rijk. Bekend is de Gouden Bul van keizer Karel IV uit 1356, waarbij onder meer de keizerskeuze door zeven keurvorsten wordt geregeld en die tot 1806 werd beschouwd als een soort grondwet.
Tussen 500 en 700 na Christus verschuift het accent van steden langs de heerwegen naar stedenbouw langs Maas en Rijn. Kerkrade behoort op dat moment tot de Frankische Maasgouw.
Zeker onder Karel de Grote, ontstaan de heerlijkheden. Hierdoor treedt versnippering van het Romeinse Rijk op. Karel I (Karel de Grote, 742 - 814) is koning van het Frankische Rijk (768 - 814) als zoon en opvolger van Pepijn III de Korte, tot 771 samen met zijn broer Karloman. Hij is keizer van 800 tot 814. Hij ziet zichzelf als door God uitverkoren om het aardse rijk tot een afspiegeling van de hemel te maken en verbreidt daarom het christendom. Karel verovert Lombardije (773 - 774), Saksen (772 - 804), Beieren (788), verslaat de Avaren (791 - 796), de Slaven (789 - 812) en sticht de Spaanse Mark (795). Laat het gewoonterecht optekenen en reorganiseert het bestuur. Regeert op het toppunt van zijn macht (800 - keizerskroning) over het gebied van de Elbe tot de Spaanse Mark en van Midden-Italië tot de Noordzee. Leo III, die hij redt, geeft hem de titel keizer van het Heilige Roomse Rijk. Hij is opgevolgd door Lodewijk de Vrome.
1065
Kerkrade wordt voor de eerste keer genoemd in geschriften.
1139 - 1288 Hertogdom Limburg
Het Land van Rode bestaat in 1136 uit Herzogenrath, Afden, Ritzerfeld, Merkstein en Kerkrade. Door huwelijk van Saffenburg, Mathilde van met de hertog van Limburg, Hendrik II in 1136, wordt het Land van Rode, Limburgs in 1139.
- 0000 - 1081 Walram I (ook wel: Walram-Udo), graaf
- 1081 - 1119 Hendrik I, graaf (ook: hertog van Neder-Lotharingen van 1101 tot 1106)
- 1119 - 1139 Walram II, graaf (ook: hertog van Neder-Lotharingen van 1128 tot 1139)
- 1136 - 1167 Limburg, Hendrik II van
- 1167 - 0000 Hendrik III van Limburg
- 1221 - 1226 Walram III, hertog
- 1226 - 1247 Hendrik IV, hertog
- 1247 - 1280 Walram IV, hertog
- 1280 - 1283 Irmgard, hertogin
De Hertogenlaan is naar deze Limburgse hertogen vernoemd. Rond 1250 begint de periode (tot 1806) waarin de keurvorsten hun Rooms-Koning kiezen zoals dat in de Gouden Bul in 1356 beschreven wordt.
1288 - 1406 Hertogdom Brabant (Huis van Leuven)
De Limburgse Successie-oorlog (1283 - 1288) bewerkstelligt dat Hertog Jan I van Brabant, Heer van het Land van Rode wordt. De oorlog begint met het overlijden van Hertogin Irmgard die gehuwd is met Reinald I van Gelre en Zutphen. Zij laat geen erfgenamen na. Reinald I verkoopt in 1288 de rechten aan Hendrik III van Luxemburg. Na de slag bij Woeringen in 1288 op 5 juni, in een oorlog tussen Brabant en Keulen om de beheersing van de handelsweg tussen de Rijn en de zee, komt Limburg aan Brabant toe, en daarmee wordt ook het land van 's Hertogenrade, Brabants.
De Hertogen en graven van Brabant van vóór 1288 staan vermeld op Lijst_van_graven_van_Leuven_en_hertogen_van_Brabant.
- 1267 - 1294 Jan I van Brabant
- 1294 - 1312 Jan II van Brabant
- 1312 - 1355 Jan III van Brabant
- 1355 - 1406 Johanna van Brabant (tot 1383 samen met Wenceslas I van Luxemburg van Groothertogdom Luxemburg)
Wanneer Jan III van Brabant in 1328 's Hertogenrade belegert, doet hij dit vanaf de Gulperberg in Gulpen (Bron: stadsarchief Gulpen)
1406 - 1482 Hertogdom Brabant (Huis van Bourgondië)
- 1406 - 1415 Antoon van Bourgondië
- 1415 - 1427 Jan IV van Brabant
- 1427 - 1430 Filips van Saint-Pol
- 1430 - 1467 Filips de Goede
- 1467 - 1477 Karel de Stoute
- 1477 - 1482 Maria van Bourgondië
1482 - 1555 Hertogdom Brabant (Huis van Habsburg)
- 1482 - 1506 Filips I van Kastilië (de Schone) (van 1482 tot 1492 onder voogdij van Maximiliaan I van Oostenrijk)
- 1506 - 1555 Keizer Karel V (van 1506 tot 1515 onder voogdij van Maximiliaan I van Oostenrijk
Het Concilie van Trente (1545 - 1563) wordt gezien als de start van de periode die Contra-Reformatie genoemd wordt. Vaak wordt de Contra-Reformatie beschouwd als onderdeel van de, in de 15e Eeuw begonnen, katholieke reformatie. Het is het streven van de Rooms-Katholieke Kerk om in de tweede helft van de 16e Eeuw en de eerste helft van de 17e Eeuw, het door de Reformatie verloren gegane terrein te heroveren. De Contra-Reformatie wordt op geestelijk gebied bevorderd door de Inquisitie en Jezuïeten en op wereldlijk gebied door het Spaanse Imperialisme van Filips II. Dieptepunt in Frankrijk, is de Bartholomeusnacht (1572). In Duitsland wordt het conflict uitgevochten in de Dertigjarige Oorlog. Stimulator in deze regio van de Contra-Reformatie is Petrus Canisius.
1555 - 1712 Hertogdom Brabant (Spaans)
- 1555 - 1598 Filips II van Spanje
- 1598 - 1621 Filips III van Spanje
- 1621 - 1665 Filips IV van Spanje
- 1665 - 1700 Karel II van Spanje
- 1700 - 1713 Spaanse Successieoorlog: Filips V van Anjou (tot 1712 in de Zuidelijke Nederlanden; tot 1713/1714 in het Noorden)
Deze periode eindigt met de Spaanse Successieoorlog (1701 - 1713) en de Vrede van Utrecht. De periode start zeker met het Partage Tractaat op 26 december 1661, maar zeer waarschijnlijk eerder tijdens de 80 Jarige Oorlog in 1568.
- 1568
- In de zomer van 1568 trekken de troepen van Willem van Oranje door de streek in hun opstand tegen Spanje en brengen daarbij grote schade aan. In dit jaar, dat het begin is van de 80 Jarige Oorlog is Kerkrade, Spaans gebied. Deze oorlog die duur tot en met 1648 heeft in deze contreien, door toedoen van de Hollandse en Spaanse legers, veel schade aangericht. Kloosterrade wordt geplunderd en in brand gestoken in 1568, 1574, 1578 en 1580. De oorlog werd afgesloten met de Vrede van Münster.
- Zo ziet Nederland er in 1579 uit wanneer op 23 januari de Unie van Utrecht gesloten wordt. Deze unie is een overeenkomst tussen de gewesten Holland, Zeeland, Utrecht, Gelre en de Groningse Ommelanden. Later dat jaar sluiten ook Overijssel, Landschap Drenthe en Heerlijkheid Friesland en de steden Groningen, Venlo, Antwerpen, Breda, Brussel, Brugge, Lier en Ieper zich bij de Unie aan. Dit is de grondslag voor de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden enkele jaren later. Het zal nog tot 1713 duren voor Kerkrade hier wat van merkt.
- 1648
- De Vrede van Münster betekent voor vele gebieden het einde van de Dertig Jarige Oorlog en het einde van de Tachtig Jarige Oorlog. In het verdrag wordt een uitzondering gemaakt voor een aantal vorstendommen die onder Spaans gezag blijven. Dit zijn: Artesië, Brabant, Doornik, Henegouwen, Limburg, Luxemburg, Mechelen, Namen, Rijsel, Douai en Ochies en tenslotte Vlaanderen.
- 1661
- Op 26 december 1661 wordt een zeer gecompliceerde grensindeling opnieuw vastgesteld middels het Partage Tractaat. Hierbij wordt van de bonte mengeling van landeigendommen bepaald of zij nederlands of spaans grondgebied zijn. Vanaf deze datum zijn de volgende gebieden Nederlands: Gulpen, Vaals, Margraten, Vijlen, Heerlen en Schaesberg. De volgende gebieden worden (of blijven) spaans: 's-Hertogenrade, Kerkrade, Ubach over Worms, Simpelveld en Bocholtz.
- 1688
- Start van de Negen jarige oorlog. Deze oorlog duurt van 1688 tot en met 1697. Spanje verklaart in 1688 de oorlog aan Frankrijk. Lodewijk XIV, op dat moment regent van Frankrijk, is hier niet van onder de indruk. De Republiek der Nederlanden is echter door een verbond met Spanje verplicht, Spanje te ondersteunen en stuurt 8000 manschappen naar de zuidelijke delen van de republiek. Met name door de vele confiscaties zorgde deze oorlog voor ernstige armoede in deze contreien.
- 1701
- Na deze oorlog (10 januari 1701-1713/1714) behoort het Land van Rode toe aan Oostenrijk. Dit zal duren tot aan de Franse Revolutie. De oorlog ontstaat doordat Engeland, de Verenigde Republiek der Nederlanden, Oostenrijk en Pruisen de oorlog verklaren aan Frankrijk. Onderwerp van de oorlog is de bezetting van de Spaanse troon.
- 1713
- Op 11 april 1713 wordt door de Vrede van Utrecht het einde aangekondigd van de Franse Expansieoorlogen. Hierdoor komt Kerkrade onder het gezag van de Oostenrijkse Nederlanden.
1713 - 1740 Hertogdom Brabant (Huis van Habsburg-Lotharingen)
- 1713 - 1740 Karel VI van het Heilige Roomse Rijk
- 1740 - 1745 Onbekend
- 1745 - 1765 Frans I Stefan van het Heilige Roomse Rijk
- 1765 - 1790 Jozef II van het Heilige Roomse Rijk (overleden op 20 februari 1790)
- 1790 - 1792 Leopold II van het Heilige Roomse Rijk
- 1792 - 1795 Frans II van Oostenrijk
Kerkrade maakt sinds 11 april 1713 deel uit van het Oostenrijkse grondgebied. Aan het einde van deze periode wordt Kerkrade Frans grondgebied. Een aantal omliggende gebieden wordt Nederlands grondgebied. Deze periode begint met het einde van de Spaanse Successie oorlog dat vastligt in de Vrede van Utrecht en eindigt met de start van de Franse Revolutie.
Tussendoor maakt Kerkrade kennis met de Oostenrijkse Successie oorlog van 1740 tot 1748.
- 1756-1763 Zevenjarige Oorlog
- In deze oorlog tussen Oostenrijk, Saksen, Frankrijk, Zweden en Rusland tegen Pruisen en Engeland worden in Kerkrade en omgeving legerkampen ingericht. De onrust die dit veroorzaakt is een uitstekende voedingsbodem voor het ontstaan van de tweede bende van de Bokkerijders.
1789 - 1814 Franse Tijd
De periode dat Kerkrade onder Franse heerschappij valt is in twee periodes onder te verdelen. De eerste periode (1789 - 1792) is een Franse heerschappij onder een Frans Militair gezag en in de tweede periode (1792 - 1814) is er een Frans burgerlijk gezag.
1789 - 1797
De Franse Revolutie (1789 - 1799) wordt geassocieerd met de bestorming van de Bastille en het gebruik van de guillotine. De revolutie is een ingewikkeld verschijnsel dat zich moeilijk laat verklaren. In conservatieve kring leeft de overtuiging dat de Franse Revolutie het resultaat is van een samenzwering van verlichte denkers en vrijmetselaars. Anderen zien als belangrijkste oorzaak, de grote armoede van het volk. De linkse interpretatie ziet in de Franse revolutie de logische overgang van de feodale naar de kapitalistische maatschappij.
In 1789 klapt het Ancien R&ecte;gime, de Franse 18-eeuwse maatschappij, ineen. Standenstaat en absolute monarchie verdwijnen. Een nieuwe elite, die niet meer gedomineerd wordt door de adel maar door de nl:bourgeoisie, zet een nieuwe samenleving op, die gebaseerd is op vrijheid, gelijkheid voor de wet en eigendom. Alleen in de periode 1793-1794 ontaardt de Franse Revolutie ten gevolge van de oorlog in een schrikbewind. Velen zien de Franse Revolutie als een specifiek Frans gebeuren, anderen leggen er de nadruk op dat de ideeën van vrijheid, gelijkheid en nationale souvereiniteit in vrijwel heel Europa grote weerklank vinden en dat de maatschappij in de Napoleontische tijd veranderde: staten worden gemoderniseerd, nationalisme en nationale legers worden gemeengoed. Door toedoen van de Franse Revolutie resorteert het Land van Rode onder Nederlandse en Franse heerschappij waar het eerst onder Oostenrijkse heerschappij valt.
De Franse Tijd betekent voor de Kerkradenaar voorspoed maar ook tegenslag. Behalve dat franse legers (De soldaten heten Sansculotten, genoemd naar de pantalon die zij dragen in tegenstelling tot wat gewoon is, de korte broek, de culotte) plunderend door de omgeving trekken, zorgt de franse wetgeving voor solide maatregelen op gezondheidskundig en sociaal-maatschappelijk gebied. De franse wet verbiedt bijvoorbeeld alle arbeid verricht door kinderen onder de tien jaar, een gewoonte die op dat moment met name in de mijnen heel gewoon is.
Abdij Kloosterrade heeft in deze periode de volgende mijnen in haar eigendom Holzkuil, Capley, Platterweyde, Leyendecker, Trempelwerk, Raederveltgen, Jagtfeld, Heggen, Buschweyde en Kleurmerienhaus (Claire Marie). Andere mijnen in het Wormgebied dragen namen als Sint Nicolas (Sinterklaas), Pompenmaicker (naar het beroep van de exploitant) of een naam als Madame Aldegundis Jacobine Poyck - von Grupello. De Prickkoul is genoemd naar de Akense schepenfamilie Prick. De mijn Voccart dankt haar naam aan de medebezitters Fouckert.
Terwijl te Rolduc de produktiecijfers jaarlijks stijgen, neemt het franse bewind in het Limburgse land en het Rijnland toe. In 1793 (andere bronnen vermelden 1794) valt Rolduc, onder Frans bewind. Op 19 juli 1795 (andere bronnen vermelden 1794) worden de mijnen van de abdij in beslag genomen en later dat jaar wordt de communiteit van Kloosterrade geheel opgeheven. Abt Chaineux, Petrus Joseph is inmiddels naar Westfalen gevlucht met de archieven, de kas en de plannen voor nieuw aan te leggen mijnen. Wat nu volgt is pure roofbouw. Er volgt een uitvoerverbod voor kolen en men wordt verplicht 700 centenaren kolen per dag te leveren ten behoeve van de Franse garnizoenen. De betaling die daar tegenover staat wordt voldaan in waardeloze Franse assignaten. Bovendien verdwijnt de opbrengst van de kolenverkoop in zijn geheel naar Parijs. Het gevolg is, dat de mijnen in geldnood komen, waardoor lonen, machines en reparaties niet meer kunnen worden betaald.
Uit dit jaar is er de franse mijnwet uit 1799 die bepaalt dat wie eigenaar van een stuk grond is ook eigenaar is van dat wat er onder ligt (artikel 626 van het Burgerlijk Wetboek). Dit betekent niet dat er zonder meer een mijnbedrijf gestart mag worden. Daartoe is een concessie nodig die per Koninklijk besluit verkregen kan worden.
1792 - 1814
Enige verbetering in de toestand valt te bespeuren, wanneer in 1792 het militair bestuur vervangen wordt door een burgerlijk bestuur. In dat jaar wordt de grond van Rolduc publiekelijk verkocht. De schachten die door de monniken zijn aangelegd, zijn te zeer verwaarloosd en nieuwe moeten worden aangelegd. Het instellen van een frans, burgerlijk bestuur betekent ook het einde van het bestaan van de Heerlijkheid Terheide en Blijt en Kerkrade. Na 1799 volgt een opleving van de kolenwinning door een exploitatie op de Holz en al spoedig bereikt men een behoorlijke produktie. Door achterstallig onderhoud aan de pompinstallaties vindt er in 1801 een waterdoorbraak plaats in de mijnen, waardoor deze grotendeels onontginbaar worden. In 1808 zijn in Kerkrade de volgende mijnen in exploitatie: Houllieres Rolduc, Nulland, Prickkoul, St. Nicolas, Feldkoul, Pannesheide, Bottrop en Pompenmacher.
In de tussentijd wordt op 25 mei 1802 (Wikipedia vermeldt 27 maart) de Vrede van Amiens gesloten. Dit verdrag maakt een einde aan de oorlog tussen Engeland en Frankrijk die begint in 1793. Russische soldaten verdrijven in 1814 de franse soldaten.
1815 - 1830 Nederlandse Periode I
Sinds het Congres van Wenen in 1815 (5 april) valt Kerkrade onder Nederlands bewind. Dit zal duren tot 1830. Het Congres van Wenen (1 november 1814 tot 8 juni 1815 handelt over het herverdelen van de politieke macht na het wegvallen van de macht van Napoleon. Tijdens dit congres wordt op 5 april bepaalt dat Kerkrade, Nederlands is.
De grens tussen 's Hertogenrade en Kerkrade wordt een jaar later veranderd door het Grensverdrag van Aken op 26 juni 1816. De grens wordt nu gevormd door de Worm, waardoor Eygelshoven Nederlands grondgebied wordt. Dit Congres is tevens aanleiding voor het ontstaan van de dwergstaat Neutraal Moresnet waardoor het drielandenpunt in Vaals tussen 1816 en 1919 een vierlandenpunt is.
1830 - 1839 Belgische Periode
In 1830 roept België haar onafhankelijkheid uit en claimt daarbij onder andere het gebied Limburg, inclusief Kerkrade. De komende 9 jaren ligt Kerkrade in België.
1839 - 0000 Nederlandse Periode II
In het verdrag van London van 19 april 1839, dat ook wel het Verdrag van de XXIV artikelen wordt genoemd, erkent een aantal landen waaronder het Koninkrijk der Nederlanden, de Belgische onafhankelijkheid. Limburg wordt daarbij wel in twee delen gesplitst; een Belgisch deel en een Nederlands deel. Kerkrade ligt (nu, 2013, 174 jaar) in het Nederlandse deel. Het verdrag is na te lezen in het engels op de website van de Brigham Young Universiteit in Utah: http://www.lib.byu.edu/~rdh/wwi/comment/belgneut/BelgA.htm#A.
Limburg is dan nog niet helemaal Nederlands. Ook Duitsland maakt hier nog voor een deel de dienst uit. Dat verandert in 1867 wanneer Limburg helemaal Nederlands wordt.