St. Sebastianus-Schuttersbroederschap Kerkrade 1617
Uit KGV
Inhoud |
De broederschap en schuttersgilde wordt in 1617 opgericht door Isabella Clara Eugenia van Oostenrijk. De beschermheilige is St. Sebastianus waarvan de gedenkdag, 20 januari is.
Algemeen
Kerkrade en folklore zijn zeer sterk met elkaar verbonden. De stad telt een rijk en groot verenigingsleven waarin veel folklore in ere wordt gehouden. De oudste vereniging van Kerkrade is St. Sebastianus-Schuttersbroederschap Kerkrade 1617 die in het jaar 1617 is gesticht.
Het oudste schild, dat vandaag nog aan de zilveren vogel hangt, dateert uit 1617 en draagt het wapen en de initialen van Johannes Spies van Kasrwel, heer te Erenstein.
Bijna iedere Kerkradenaar kent de Broederschap in haar traditioneel kostuum. Dit kostuum bestaat uit: het jacquet, witte hemd met puntboord en witte dasstrik, hoge zijden hoed, zwarte schoenen en zwarte handschoenen alsmede een draagmedaille met aan de ene zijde de beeltenis van St. Sebastianus en aan de andere zijde zijn naam en het jaar van toetreding tot de Broederschap. Het gezelschap wordt tijdens optocht en processie begeleidt door fluitist en tamboer.
De Broederschap bestaat meestal uit maximaal 20 personen.
Isabella
De stichteres is Isabella, Clara, Eugenia Infantin van Spanje, hertogin van Brabant, die ook wel Isabella Clara Eugenia van Oostenrijk wordt genoemd. De taak bij oprichting is, het mede handhaven van de orde, rust en veiligheid van de bevolking, maar vooral het beschermen van de kerk bij gelegenheid van processies en feesten. Traditiegetrouw loopt de Broederschap in de processie ook heden ten dage nog in de nabijheid van het Allerheiligste.
Op 18 april 1621 (andere bronnen vermelden deze datum in 1821) ontvangt het Broederschap van Isabella een nieuw vaandel.
Functies
- Koning
Tot Koning wordt uitgeroepen degene die het laatste stukje van de houten vogel afschiet. De Koning is bij officiële gelegenheden te kennen als drager van de omvangrijke zilverschat, bestaande uit een zilveren vogel met daaraan 211 zilveren schilden van de koningen en de keizers vanaf 1617. Op het koningsschild staat tevens het familiewapen van de familie Spies afgebeeld. De koning heeft tevens de functie van voorzitter. Op de dag dat het koningsvogelschieten wordt gehouden wordt de Koning door de Broederschap aan zijn woning afgehaald. Pas daarna wordt de Keizer opgehaald.
Verplichtingen van de Koning zijn ondermeer:
- op de patroonsfeestdag een zilveren koningsschild aan de zilveren vogel toe te voegen;
- op de patroonsfeestdag aan de leden en ereleden een feestelijk diner aan te bieden;
- op de patroonsfeestdag en op de dag dat het koningsvogelschieten wordt gehouden fluitist en tamboer teervrij te houden en hen ten zijne huize een ontbijt aan te bieden;
- op de patroonsfeestdag en op de dag dat het koningsvogelschieten wordt gehouden bij het betreden van een lokaal, de 1e ronde drank voor zijn rekening te nemen.
De volgende koningen (=voorzitter) zijn bekend:
- Keizer
Hij die 3-maal achtereen het laatste stukje van de houten vogel afschiet, wordt tot Keizer uitgeroepen. De plaats van de Keizer in de formatie van de Broederschap is direct achter de Koning en hij wordt geflankeerd door de 2 oudste in lidmaatschapsjaren zijnde leden. Op de dag dat het koningsvogelschieten wordt gehouden haalt de voltallige Broederschap de Keizer aan zijn woonhuis af. In de eerste 387 jaar van het bestaan van de vereniging is slechts 22 maal naar de keizers-eer gedongen, waarbij maar 8 leden hun strijd bekroond zagen met deze hoge eer.
- 8 1992 R.K.M. Schmitz (Raimond)
- 7 1977 H.J.M. Van de Weyer (Bert)
- 6 1912 Jean Koullen, Kaiser zu Kirchrath
- 5 1833 C.J. Beckers, Kaiser zu Kirchrath
- 4 1813 Winandus Joseph Poyck, Kaiser zu Kirchrath
- 3 1806 Johan Vaessen, Kaiser zu Kirchrath
- 2 1662 Frantz Wilhelm von Spies
- 1 1651 Henricus Poyck
- Leider
Verder kent de vereniging sinds 1797 een leider (ook führer genoemd) die voorop loopt met een stok met puntige hellebaard in zijn hand en een gele, zijden sjerp die hij over een schouder draagt. Vroeger had het oudste lid van de vereniging het recht om leider te zijn. In 1970 is besloten dat als leider zal fungeren de 2e schuttersmeester, die als zodanig zijn functie op koningsvogelschieten verliest. Alle leden hebben het recht geld te bieden voor dit leiderschap. De hoogstbiedende mag de functie van leider uitoefenen. Sinds 1979 is deze functie bij opbod gekocht door Theo Ruiters.
- Vaandrig
Het laatst opgenomen lid van de Broederschap fungeert als vaandrig en is eveneens te kennen aan een gele sjerp die hij over een schouder draagt.
- Schuttersmeesters
De vereniging kent verder de functies van 1e- en 2e schuttersmeester. Deze functies worden bekleed door de twee laatste ex-koningen. De schuttersmeesters flankeren de Koning bij officiële gelegenheden en dragen bij deze gelegenheid een stok met op de punt een gekarteld schild, waarin het beeld van Sebastianus is gegraveerd. Tevens dragen zij om de schouder een rode, zijden sjerp, ieder wijzend naar het hoofd van de Koning. De schuttersmeesters zijn tevens bestuurslid.
- Bestuur
Het voltallige bestuur wordt gevormd door de Koning als voorzitter, een vaste secretaris en penningmeester, de Keizer en de beide schuttersmeesters.
Lidmaatschap
Enkele leden van dit broederschap die ook elders in deze encyclopedie vermeld worden, zijn:
Als lid van het Schuttersbroederschap kan enkel en alleen hij toegelaten worden die de R.K. godsdienst belijdt en zijn 25e levensjaar bereikt heeft. Zo staat het vermeldt in de oude reglementen, die thans in licht gewijzigde vorm nog steeds worden gehandhaafd. De opname geschiedt door ballotage met rode en groene knikkers. Voor de opname van een nieuw lid is de toestemming vereist van alle leden. Deze ballotage vindt plaats op de dag van de patroonsfeestviering. De nieuwe leden krijgen pas stemrecht, nadat bij het koningsvogelschieten onder tromgeroffel door de vaandrig 3-maal over hen is gestreken, bij welke gelegenheid zij verplicht zijn aan vaandrig, fluitist en tamboer een fooi te presenteren.
Het lidmaatschap van St. Sebastianus is sterk gebonden aan tradities. Dat vele Kerkradenaren zich hiermede verbonden voelen, getuigt het feit, dat veel leden opvolgers zijn van vele generaties broederschapsleden. Verder kent het Broederschap ereleden. Deze ereleden worden gevormd door de deken van Kerkrade, president van Rolduc en de burgemeester van Kerkrade.
Verenigingslokalen
- D'r Pungel (19 juni 2004 - 0000)
- Lokaal Café Chermin, later Grand Café Puccini (1953 - 19 juni 2004)
- R.K. Volkshuis (tegenwoordig Drop Inn) (Mei 1945 - Januari 1953)
- Hotel de Kroon op de hoek Hoofdstraat Niersprinkstraat (1923 - 1945)
- Lokaal W. Vondenhoff op de Markt (1854 - 1923). Dit lokaal wordt vernietigd bij de evacuatie in 1944.
- Hinger Herjods Ruk (5 maart 1815 - 1854)
Karakteristieken
Koningsschat
Nederlands grootste en rijkste koningsschat bevindt zich bij St. Sebastianus-Schuttersbroederschap Kerkrade 1617. In het jaar 1798 worden diverse zilveren schilden omgesmolten tot een zilveren vogel. Het voornemen om alsnog de namen van de omgesmolten schilden op een groot schild te zetten, is vooralsnog nog niet gerealiseerd. Wel zijn in de archieven de namen bewaard gebleven. De reden van de eerdere omsmelting is niet bekend.
Iedere koning of Keizer is verplicht een zilveren schild met zijn naam en het jaar van zijn koningsschap of keizerschap aan ene zijde en de beeltenis van St. Sebastianus aan de andere zijde, aan de Broederschap te schenken en dat vervolgens aan de koningsvogel wordt gehangen.
Vogelschieten
Het koningsvogelschieten wordt in vroegere jaren steeds gehouden op kermismaandag. In 1969 wordt na een algemeen genomen besluit, het schieten verplaatst naar kermiszondag. Dit in verband met het feit, dat de meeste mensen op maandag werkverplichtingen hebben en het moeilijk is de muzikale begeleiding van harmonieën kompleet te krijgen.
Tot 1925 wordt met een buks met loden kogels op een schijf geschoten. Daarna wordt de kruisboog in gebruik genomen, die thans nog steeds in gebruik is. Voor de toeschouwers is dit schieten een lust voor het oog, daar men de afgeschoten pijlen kan blijven volgen. In afwijking tot vele andere kruisboogschutterijen, die één voor één op de houten vogel schieten, wordt bij deze 'oude schutserij' door elkaar geschoten, telkens in ronden van 10 minuten.
De taaiheid van de houten vogel bepaalt het aantal ronden. Van te voren is dit niet vast te stellen. Het komt vaker voor, dat er een kleine splinter hout blijft hangen waar een voltreffer voor nodig is om dit laatste restje naar beneden te halen. Voor een schutter is het een bijzonder gevoel als zijn afgeschoten pijl de vogel of de rest hiervan uit zijn 26 meter hoge nest schiet. Dit kunnen vele Koningen beamen. Teleurstellingen overheersen op zo'n moment bij die schutters, die reeds jaren mee schieten voor de koningseer, maar steeds dit laatste stukje missen.
Vlag
De trots van iedere vereniging is het vaandel. Het eerste vaandel ontvangt de vereniging in 1621 op 18 april van de stichteres. De Broederschap hecht hieraan een grote waarde. In de oude archieven is te lezen, dat er in 1768 uitgaven zijn gedaan voor die vlag. Tevens wordt er gesproken van het 4e vaandel. Momenteel bezit de Broederschap nog 3 vaandels en wel van 1855; 1903 en 1959. In 1959 wordt tevens besloten over te gaan tot de aanschaf van wimpels voor aan de woonhuizen van de leden. Bij de viering van het 375-jarig bestaan blijkt het vaandel, gemaakt van zijde, ernstig aan slijtage onderhevig te zijn. In 1995 wordt een nieuw vaandel, identiek aan het versleten vaandel, in gebruik genomen. Ook wordt in het jaar 1999 besloten om nieuwe wimpels te laten maken identiek aan het huidige vaandel. Van de oude wimpels zijn op dat moment geen meer voorradig.
Beeld van St. Sebastianus
De Broederschap is in het bezit van een beeld van de patroonheilige St. Sebastianus, dat is ondergebracht in de St. Lambertuskerk te Kerkrade. Dit kostbare kunstwerk betreft de heilige St. Sebastianus met lendendoek. Het beeld staat tot 1890 boven het zijaltaar in voornoemde kerk. Volgens de toenmalige deken Deutz is dit beeld te karig gekleed en wordt het door hem uit de kerk verwijderd. In 1954 wordt het beeld weer teruggebracht naar de kerk. Tussentijds wordt het beeld vervangen door een beeld vervaardigd door beeldhouwer W. Schmitz uit Aken. Dit beeld draagt een officiers uniform.
Betreffende de patroonheilige St. Sebastianus het volgende: zijn levensverhaal noemt hem officier bij de keizerlijke lijfgarde van Diocletianus (284-305). Zijn ambt maakt hij dienstbaar aan het weldoen van behoeftigen en het steunen van de christenen, vooral aan gevangenen. Op keizerlijk bevel wordt hij daarom naakt vastgebonden aan een boom en door soldaten met pijlen beschoten. Hem dood wanend gaan deze weg van de plaats van de marteling. Door de goede zorgen van de vrome weduwe Irene komt hij weer op krachten. Hersteld, treedt hij voor de Keizer en wijst hem op het onrecht dat deze de christenen aandoet. Uiterst vertoornd laat de Keizer hem dood geselen op 20 januari van het jaar 288.
Verder
Van 1833 tot 1854 telt de Broederschap 2 keizers, die beide hun waardigheid behouden. Een en ander blijkt niet alleen uit de dodenlijst, waarin beiden als keizer staan ingeschreven maar ook uit het Legezbuch waar op 20 januari 1838 staat vermeld: Wir Kaisern Casp. Beckers und W. Poyck haben uns beschlossen wegen der Gesellschaft zu Kirchraed. So bleibt nog in cassa hundert sechs Rixdaler sechs Guld. Het betreft hier een kascontrole, die vroeger steeds op St. Sebastianusdag plaatsvindt en tegenwoordig verricht wordt vóór de jaarvergadering op de laatste zondag van April.
In 1925 trekt de Broederschap de laatste maal naar de eeuwenoude schietplaats der Broch genaamd. Vanaf die tijd schiet de Broederschap in de weiden van de familie Lanckohr aan de Herenanstelerweg.
Het Legezbuch van 21 januari 1794 tot 1922 - is het oudste schriftelijk bescheiden, dat de Broederschap in haar bezit heeft. Oorspronkelijk bedoeld als kasboek, is het op sommige plaatsen tevens uitgegroeid tot notulenboek. Mede aan de hand van dit boek heeft men een groot gedeelte van de geschiedenis van de Broederschap kunnen samenstellen. Van 1948 tot 1952 is door secretaris Til Vandermühlen een studie gemaakt van alle bescheiden en bezittingen van de Broederschap. Dankzij de schriftelijke vastlegging, ook in de voorbije eeuwen, en een studie naar de historie van de St. Sebastianus Schuttersbroederschap door onder meer Mgr. H. van der Muhlen, Leonard Geilenkirchen en Drs Augustus, Louis is het mogelijk gebleken dit in boekvorm uit te geven en wel bij gelegenheid van het 350-jarig bestaan van de Broederschap in januari 1967 onder de naam Uit Kerkrade's Verleden.